एआई शक्ति हासिल गर्न चीन किन तिब्र गतिमा जुटिरहेको छ ?

काठमाडौं । आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) विश्वव्यापी शक्तिको नयाँ मुद्रा बनेको छ । र, चीन ठूलो मात्रामा यसलाई हासिल गर्नमा जुटेको छ ।

चीनले २०१७ मा सन् २०३० सम्ममा विश्वको अग्रणी एआई शक्ति बन्ने उद्घोष गरेको छ । यो लक्ष्य हासिल गर्नका लागि चीनमा अर्बौं डलरको लगानी गरिएको छ । यसको कारणले देश भित्र नवप्रवर्तन पनि तीव्र रूपमा बढेको छ । सरकार र निजी कम्पनीहरू, दुवैलाई मिलाएर एक्लै २०२५ मा नै चीनले एआईमा लगभग १०० अर्ब डलर खर्च गर्ने अनुमान गरिएको छ ।

यो वर्ष चीनले डिपसिक नामको एक स्टार्टअप मार्फत विश्वको प्रविधि उद्योगलाई चकित पारिदियो । यसको लार्ज ल्याङ्ग्वेज मोडल, च्याटजीपीटी र ग्रोकजस्ता पश्चिमका शीर्ष ब्रान्डहरूलाई टक्कर दिइरहेको छ । डिपसिकले लगभग त्यस्तै प्रदर्शन गरिरहेको छ, तर धेरै गुणा कम लागत र कम कम्प्युटिङ शक्तिका साथ ।

अर्कोतर्फ ‘अलीबाबा’ जस्ता ई–कमर्स दिग्गजले एक नयाँ शक्तिशाली एआई मोडल पेस गरेको छ । उसले विश्वभर थप डेटा सेन्टर बनाउने आफ्नो योजनाको पनि घोषणा गरेको छ । यसले के देखाउँछ भने चीनका ठूला टेक कम्पनीहरू, एआईमा अमेरिकाको दबदबालाई चुनौती दिन गम्भीर छन् ।

यसैबीच, टेन्सेन्टले पनि यो दौडमा आफ्नो पकड बलियो पारेको छ । उसले हुनयुआन–ए १३बी नामको एआई मोडल लन्च गरेको छ, जुन धेरै छिटो, धेरै स्मार्ट र ओपन–सोर्स छ ।

यी तमाम प्रगतिहरूबाट के स्पष्ट झल्किन्छ भने कसरी चीनको एआई इकोसिस्टममा सामेल स्टार्टअपहरू, ठूला टेक कम्पनीहरू र स्वयं सरकार, यी सबै मिलेर पश्चिमी देशहरू र आफ्ना बीच कायम प्राविधिक फासलालाई कम गर्नमा जुटेका छन् ।

विश्वको सबैभन्दा ठूलो चिप निर्माता कम्पनी एनभिडियाका सीईओ जेन्सन हुआङले अमेरिकाले आत्मसन्तुष्ट हुनु हुँदैन भनेर चेतावनी दिएका छन् । किनभने एआईको दौडमा चीन अहिले धेरै पछाडि छैन । हुआङले यसै महिनाको शुरुवातमा सीएनबीसीलाई दिएको एक अन्तर्वार्तामा चीनको समाज धेरै तीव्र गतिमा नयाँ प्रविधिलाई अपनाउने समाज भएको पनि बताए ।

चीन यो एआईको दुरीलाई कसरी कम गरिरहेको छ?

एक अर्बभन्दा बढी इन्टरनेट प्रयोग गर्ने मानिसहरूसँग चीनको विशाल जनसङ्ख्या आफैंमा एक परीक्षण क्षेत्रको काम गर्छ । यस मार्फत नयाँ एआई प्रविधि धेरै तीव्र गतिमा उपभोक्ताहरू, सेवाहरू र उद्योगहरूसम्म फैलन्छ । यसका अतिरिक्त, चीनका एआई मोडलहरू सस्तो हार्डवेयरमा पनि चल्नका लागि बनाइएका छन्, जसले गर्दा तिनीहरूको प्रयोग निकै किफायती हुन्छ ।

वाशिङ्गटन विश्वविद्यालयका कम्प्युटर साइन्स प्रोफेसर पेद्रो डोमिंगोस भन्छन्, “अब चीन, अमेरिकाको गतिबाट अगाडि बढिरहेको छ । उनीहरूले केही वर्षमै अमेरिकाको रफ्तारलाई समातेका छन् र अगाडि बढ्ने प्रयास गरिरहेका छन् ।”

डोमिंगोसले अमेरिका ठूला ल्याङ्ग्वेज मोडलको क्षेत्रमा धेरै अगाडि रहेको भन्ने धारणा सही नभएको बिषयमा जोड दिएका छन् । उनले चीनका धेरै कम्पनीहरू, जस्तै २०१० मा बायडूको डिप लर्निङ ग्रुप, धेरै अमेरिकी कम्पनीहरूभन्दा अगाडि रहेको बताए ।

शक्तिशाली मोडलहरू जस्तै डिपसिक, क्वेन–३ र किमी के२ लाई ओपन–सोर्स बनाएर चिनियाँ कम्पनीहरूले डेभलपरहरूलाई उन्नत एआई टुल्ससम्म निःशुल्क पहुँच दिइरहेका छन् । उता पश्चिमी कम्पनीहरू आफ्ना मोडलहरूलाई पे–वाल अर्थात् भुक्तानीको एक पर्खाल पछाडि बन्द राख्छन् ।

डोमिंगोसले भने, “पहिले अमेरिकी कम्पनीहरू आफ्ना एआई प्रविधिहरू खुलेर आदानप्रदान गर्थे, जसले नवप्रवर्तनलाई बढावा दिन्थ्यो । अब उनीहरू प्रतिस्पर्धाको डरले यिनलाई गोप्य राख्छन्, जो नवप्रवर्तनका लागि हानिकारक छ ।”

चीनको प्रविधिका बिषयमा नजर राख्ने विज्ञहरूका अनुसार, चिनियाँ एआई कम्पनीहरूमा जबरदस्त प्रतिस्पर्धा चलिरहेको छ । चीनको सरकारी मिडियाका अनुसार, जुलाई २०२५ सम्म चिनियाँ कम्पनीहरूले १,५०० भन्दा बढी ‘लार्ज ल्याङ्ग्वेज मोडल’ जारी गरिसकेका थिए । यो सङ्ख्या यस वर्षको मध्यसम्म विश्वभर जारी भएका ३,७५५ मोडलहरूको लगभग ४० प्रतिशत हो ।

अब प्रश्न के छ भने यी नयाँ कम्पनीहरू (स्टार्टअप्स) मध्ये कतिले साँच्चै लाभ कमाउन सक्नेछन्, र के यो स्थितिले चीनको एआई महत्त्वाकाङ्क्षाहरूलाई नोक्सान पुर्‍याउन सक्छ? बेइजिङले यसमा ध्यान दिएको छ र प्राविधिक क्षेत्रलाई अव्यवस्थित प्रतिस्पर्धाबाट बच्न सल्लाह दिएको छ ।

ओपनकम्पासको १८ अक्टोबर २०२५ को रिपोर्ट अनुसार तर्क, ज्ञान, गणित र कोडिङ क्षमता जस्ता क्षेत्रहरूमा प्रदर्शनको आधारमा विश्वका शीर्ष २० एआई मोडलहरूमध्ये १४ चीनका छन् । शीर्ष स्थानमा अझै पनि अमेरिकी कम्पनीहरू छन्, तर विशेष कुरा के हो भने चीनका नौ प्रमुख एआई मोडलहरू ओपन–सोर्स छन् । उता सिलिकन भ्यालीका कुनै पनि कम्पनीले त्यस्तो कुनै ओपन–सोर्स मोडल जारी गरेका छैनन् ।

अमेरिकी चिप प्रतिबन्धहरूबाट पैदा भएको खालीपनलाई भरिरहेको छ चीन

एआई क्षेत्रमा आफ्नो प्रगति भएपनि, चीन अझै पनि उन्नत चिप्स को प्रविधिमा पछाडि छ । यी चिप्स ‘लार्ज ल्याङ्ग्वेज मोडलहरू’ लाई तीव्र गतिमा प्रशिक्षित गर्नका लागि जरुरी छन् ।

निर्यातमा अमेरिकी नियन्त्रणले उन्नत सेमिकन्डक्टर र चिप निर्माण उपकरणहरूसम्म चीनको पहुँचमा बाधा पुर्‍याएको छ । यसका कारण घरेलु कम्पनीहरूलाई पुराना र कम प्रभावी हार्डवेयरमा निर्भर रहनु परिरहेको छ ।

जवाफमा, बेइजिङले माइक्रोन टेक्नोलोजिजस्ता प्रमुख अमेरिकी कम्पनीहरूबाट आयातमा प्रतिबन्ध लगाएको छ । चीनले आफ्नो आफ्नै चिप उद्योग विकसित गर्ने कोसिसहरू तीव्र पारेको छ ।

एआईमा गरिएका ठूला लगानीहरूको सङ्केत तब मिल्यो जब अमेरिकी कम्पनी एनभिडियाको चिनियाँ प्रतिद्वन्द्वी, क्याम्ब्रिकन टेक्नोलोजिजले हालै आफ्नो एक–तिहाई आयमा १४ गुणा वृद्धि दर्ज गर्‍यो । वर्षको पहिलो ६ माहीमा कम्पनीको आय ४४ गुणा बढ्यो, किनभने अमेरिकी प्राविधिक प्रतिबन्धहरू पछि चीनका एआई स्टार्टअप कम्पनीहरू स्थानीय विकल्पहरूतर्फ मोडिएका छन् ।

यस्ता कठिनाइहरू र सीमाहरूका बीच पनि नवप्रवर्तनको दबाबले चीनलाई एआईलाई बढाउनका लागि अझ धेरै स्मार्ट र कुशल तरिकाहरू खोज्न प्रेरित गरिरहेको छ । यसले उसको दीर्घकालिक आत्मनिर्भरताको महत्त्वाकांक्षालाई अझ तीव्र गतिमा अगाडि बढाउन सक्छ । यो नतिजा त्यस्तो बिल्कुल छैन, जस्तो अमेरिका चाहन्थ्यो ।

डोमिंगोसले भने, “अमेरिकाद्वारा चीनलाई चिप निर्यात गर्नमा लगाइएका पाबन्दीहरू उल्टो असर पारिरहेका छन् । यी प्रतिबन्धहरूले डिपसिक जस्ता कम्पनीहरूका पुराना हार्डवेयरलाई अझ राम्रो तरिकाले प्रयोग गर्नका लागि प्रेरित गर्छन्, जसले रिसर्चमा अझ प्रगति हुन्छ ।” उनले चिनियाँ कम्पनीले कम उन्नत चिप्समा अधिक स्मार्ट प्रशिक्षण प्रविधिहरूको मद्दतले शक्तिशाली एआई मोडल तयार गरेको बताए ।

चीन बन्न चाहन्छ विश्वव्यापी बजारको ठूलो खेलाडी

अमेरिका एआई रिसर्चमा अहिले पनि अग्रणी छ । त्यहाँ वैज्ञानिकहरू यस्ता सिस्टम विकसित गरिरहेका छन् जसले भाषालाई राम्रोसँग बुझ्न सकून्, धेरै भरपर्दो तरिकाले निर्देशनहरूको सटीक पालना गर्न सकून् र हानिकारक व्यवहारबाट बच्न सकून् । अमेरिकी टेक कम्पनीहरू उन्नत एआईमा पनि काम गरिरहेका छन्, जो आफैं फैसला लिनमा पनि सक्षम होऊन् ।

उता चीन जमीनी असर र विश्वव्यापी पहुँचको मामलामा तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेको छ । उसले विकासशील देशहरूलाई डिजिटल पूर्वाधार दिनका लागि एआई प्लेटफर्म र ओपन–सोर्स मोडल निर्यात गरिरहेको छ । अलिबाबा र हुवावेजस्ता कम्पनीहरू एसिया, अफ्रिका र युरोपमा डेटा सेन्टर र क्लाउड प्लेटफर्म बनाइरहेका छन्, जसले अमेरिकी सेवाहरूको तुलनामा सस्तो विकल्प पेस गरिरहेका छन् ।

बेइजिङ अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा आफ्ना एआई नियम र मानकहरूलाई पनि अगाडि बढाइरहेको छ, ताकि विश्वव्यापी मानकहरूलाई आफ्ना राष्ट्रिय हित अनुरूप आकार दिन सकोस् । चिनियाँ डेटा र मूल्यमान्यतामा प्रशिक्षित मोडलहरूलाई बढावा दिएर सरकार यो के तय गर्न चाहन्छ भने एआई सिस्टमले इतिहास, संस्कृति र सत्यलाई कसरी बुझोस् । यो सब एक सत्तावादी प्रणालीबाट आइरहेको छ, जहाँ अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता अझै पनि सीमित छ ।

डोमिंगोसका अनुसार, “जसले लार्ज ल्याङ्ग्वेज मोडलमाथि नियन्त्रण राख्छ, उसैले विगत र भविष्य दुवैमा नियन्त्रण राख्छ । यी मोडलहरूले वास्तविकता उजागर गर्छन् र चीन के चाहन्छ भने उसले आफ्नो दृष्टिकोण देखाओस् ।”

सान फ्रान्सिस्को स्थित यूसी लको ‘एआई ल एन्ड इनोभेसन इन्स्टिच्युट’की निर्देशक रोबिन फेल्डम्यानले यसलाई ‘शीत युद्धको नयाँ रूप’को संज्ञा दिइन् । उनले अमेरिकी समाचार वेबसाइट एक्सिओसलाई बताइन्, “यो युद्ध त्यही देशले जित्नेछ, जो एआईको क्षेत्रमा सबैभन्दा अगाडि रहनेछ र त्यो अग्रतालाई लामो समयसम्म कायम राख्न सक्षम हुनेछ ।”

डीडब्लूबाट ।