उतारचढाव पार गर्दै किन सुन असाध्यै महँगियो ?

पछिल्लो करिब एक वर्षदेखि सुनको मूल्य घट्नेभन्दा बढ्ने दिशामै देखिँदै आएको छ । तर पछिल्ला दुई सातायता भने दिनदिनै ठूलो उतार–चढाव हुँदा सुनको मूल्य अस्थिर बनेको छ । माघ १५ गते सुनको मूल्य एकैदिन तोलामा साढे २० हजार रुपैयाँले बढेर हालसम्मकै उच्च स्तर तीन लाख ३९ हजार ३०० रुपैयाँ पुगेको थियो । तर त्यसको भोलिपल्ट शुक्रबार ९माघ १६० फेरि तोलामा साढे २० हजार रुपैयाँले नै घट्दै तीन लाख १८ हजार ८०० रुपैयाँमा झर्‍यो ।

त्यसपछि आइतबार ९माघ १८० सुनको मूल्य थप १८ हजार ८०० रुपैयाँले घटेर तोलाको तीन लाख रुपैयाँमा आयो । सोमबार ९माघ १९० पनि घट्दो क्रम जारी रहँदा सुन तोलाको दुई लाख ८६ हजार ६०० रुपैयाँमा कारोबार भयो । मंगलबार ९माघ २०० भने सुनको मूल्य तोलामा तीन हजार ७०० रुपैयाँले बढेर दुई लाख ९० हजार ३०० रुपैयाँ पुगेको थियो । यस्तै, बुधबार ९माघ २१० फेरि तोलामा १४ हजार ४०० रुपैयाँको वृद्धि भई सुनको मूल्य तीन लाख चार हजार ७०० रुपैयाँ कायम भएको छ ।

हालका महिनाहरूमा नेपाली बजारमा सुनको मूल्यले लगातार नयाँ रेकर्ड बनाउँदै आएको छ। कहिलेकाहीँ देखिने सानो घटबढ बाहेक समग्र चित्र हेर्दा सुनको भाउ उकालो यात्रामै छ। यसले उपभोक्ता मात्र होइन, लगानीकर्तालाई समेत एउटै जिज्ञासा जन्माएको छ—आखिर सुन किन यति धेरै महँगिएको हो ?

यसको कारण कुनै एउटामा सीमित छैन। विश्व अर्थतन्त्रको अन्योल, अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक तनाव, बढ्दो मुद्रास्फीति र लगानीकर्ताको मनोवृत्ति—यी सबै तत्व एकै ठाउँमा जुध्दा सुन फेरि सुरक्षित लगानीको प्रतीक बनेको हो।

सबैभन्दा पहिला वैश्विक अर्थतन्त्रको अनिश्चित अवस्था लाई हेर्नुपर्छ। अमेरिका र युरोपमा आर्थिक मन्दीको सम्भावना, ब्याजदर कता जान्छ भन्ने अन्योल, बैंक तथा वित्तीय संस्थाप्रति बढ्दो शंका—यी कारणले जोखिमयुक्त लगानीबाट मानिसहरू पछि हटिरहेका छन्। यस्तो वातावरणमा सुनजस्तो सुरक्षित सम्पत्तितर्फ आकर्षण बढ्नु स्वाभाविक हो, र माग बढेपछि मूल्य चुलिनु अपरिहार्य हुन्छ।

त्यसपछि आउँछ डलर र ब्याजदरको प्रभाव। सामान्यतया अमेरिकी डलर कमजोर बन्दै जाँदा सुनको मूल्य बढ्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। पछिल्लो समय डलरको स्थायित्वप्रति प्रश्न उठिरहेका छन् भने अमेरिकी केन्द्रीय बैंकको नीतिप्रति बजार अझै निश्चित हुन सकेको छैन। ब्याजदर घट्ने अपेक्षाले पनि सुनमा लगानी बढाएको छ, किनकि सुनले ब्याज नदिए पनि भविष्यमा मूल्य बढ्ने विश्वास लगानीकर्तामा छ।

अर्को ठूलो कारण हो भूराजनीतिक तनाव। मध्यपूर्व र युक्रेनजस्ता क्षेत्रमा जारी युद्ध र द्वन्द्वले विश्व बजारलाई अस्थिर बनाइरहेको छ। जब अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति तनावपूर्ण हुन्छ, लगानीकर्ता जोखिमबाट टाढा रहन चाहन्छन्। इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको तथ्य के हो भने—युद्ध र संकटको समयमा सुन नै सबैभन्दा भरपर्दो आश्रय मानिन्छ। यही सोचले सुनको मूल्यलाई थप उचाइमा पुर्‍याएको छ।

नेपालको हकमा आयात निर्भरता र विनिमय दर पनि महत्वपूर्ण कारण हुन्। नेपाल आफैं सुन उत्पादन नगर्ने देश भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढेपछि त्यसको सीधा असर घरेलु बजारमा पर्छ। त्यसमाथि नेपाली रुपैयाँ डलरसँग कमजोर हुँदा सुन झनै महँगो देखिन थालेको छ।

तर यो मूल्यवृद्धिले सकारात्मक मात्र होइन, नकारात्मक असर पनि पारेको छ। लगानीकर्ताका लागि सुन सुरक्षित र नाफामूलक देखिए पनि सामान्य उपभोक्ता र गहना व्यवसायी का लागि यो ठूलो चुनौती बनेको छ। विवाह, चाडपर्व र संस्कृतिसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने सुन महँगिँदा माग घट्ने, कारोबार सुस्त हुने र साना व्यवसायी दबाबमा पर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, सुनको मूल्य बढ्नु केवल बजारको स्वाभाविक उतारचढाव होइन, यो विश्व अर्थतन्त्रमा व्याप्त अस्थिरताको प्रतिविम्ब हो। जब विश्व अर्थतन्त्र ढुक्क हुँदैन, तब सुनको चमक अझ तेज हुन्छ। अब प्रश्न उठ्छ—यो उकालो यात्रा कहिलेसम्म जारी रहलारु यसको उत्तर आउने आर्थिक र राजनीतिक घटनाक्रममा निर्भर छ। तर यति भने पक्का छ—अनिश्चितता कायम रहँदासम्म सुनको आकर्षण घट्ने संकेत देखिँदैन।