Tuesday 3rd of March 2026/२०८२ फाल्गुन १९ 
Tuesday 3rd of March 2026/२०८२ फाल्गुन १९
काठमाडाैँ । बैंकहरू कुनै पनि देशको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिन्छन्। यी वित्तीय संस्थाहरूले जनताको बचत सुरक्षित राख्ने, लगानीकर्ताहरूलाई कर्जा दिने, आर्थिक विकासलाई गति दिने, र समग्र आर्थिक प्रणालीलाई सन्तुलित राख्ने कार्य गर्छन्। तर कहिलेकाहीँ विभिन्न कारणले गर्दा बैंकहरू गम्भीर संकटमा पर्न सक्छन् र अन्ततः डुब्ने अवस्था पनि आउन सक्छ। एउटा बैंकको डुबाइ केवल संस्थागत विफलता मात्र होइन, आर्थिक स्थायित्वमा व्यापक असर पार्ने घटना हो। यस लेखमा, बैंकहरू किन डुब्छन् भन्ने विषयमा विस्तृत चर्चा गरिनेछ।
बैंकहरूको प्रमुख कार्य भनेको ऋण प्रदान गर्नु हो। तर, यदि बैंकले सोचेभन्दा बढी जोखिमयुक्त ग्राहकलाई ऋण दिन्छ र ती ग्राहकले समयमै ऋण फिर्ता गर्न असमर्थ हुन्छन् भने, बैंकको वित्तीय अवस्था डगमगिन थाल्छ। यसरी बाँडिएको कर्जालाई ‘नोक्सानी कर्जा’ (Non-Performing Loan – NPL) भनिन्छ। यदि यस्ता ऋणहरूको सङ्ख्या धेरै भयो भने, बैंकको आम्दानी घट्छ र अन्ततः पूँजी संकट निम्तिन्छ। नेपालमा पनि केही सहकारी र बैंकहरूले धेरै मात्रामा खराब ऋण बाँडेर ठूलो घाटा व्यहोरेका उदाहरणहरू छन्।
तरलता भन्नाले कुनै पनि समयमा बैंकले ग्राहकको मागअनुसार पैसा फिर्ता दिन सक्ने क्षमता बुझिन्छ। बैंकहरूले ग्राहकबाट संकलन गरिएको निक्षेपलाई ऋणको रूपमा लगानी गरेका हुन्छन्। तर, यदि कुनै कारणले धेरै ग्राहकहरूले एकैचोटि पैसा झिक्न थाले (जस्तै अफवाह, डर, आर्थिक संकट आदि), र बैंकसँग तुरुन्तै तिर्न सक्ने नगद रकम छैन भने, यसले तरलता संकट निम्त्याउँछ। यस्तो अवस्थामा बैंकले आफ्ना सम्पत्ति बेचेर ऋण तिर्ने प्रयास गर्छ, जुन सजिलो छैन, र बैंक डुब्ने खतरा बढ्छ।
बैंकको व्यवस्थापनमा अनुभवहीनता, भ्रष्टाचार, र अव्यवस्थित नीति हुनु डुब्ने ठूलो कारण हो। यदि बैंकको शीर्ष नेतृत्वले बजारको मूल्याङ्कन नगरी जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा लगानी गर्छ, वा कर्मचारीहरूले अनियमित रूपमा ऋण बाँड्छन् भने, बैंकको सम्पूर्ण ढाँचा अस्थिर हुन थाल्छ। यसका साथै, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वको अभावले पनि बैंकप्रतिको विश्वास घटाउँछ।
देशमा यदि आर्थिक मन्दी आउँछ भने, उद्योगधन्दा बन्द हुन्छन्, बेरोजगारी बढ्छ, र ग्राहकहरू ऋण तिर्न सक्दैनन्। यस्तो अवस्थामा बैंकहरूमा आउने आम्दानी घट्छ, कर्जाको फिर्ती कम हुन्छ, र घाटा बढ्न थाल्छ। सन् २००८ को विश्वव्यापी आर्थिक संकटको बेला धेरैजसो ठूला बैंकहरू डुबेका थिए, जसमा अमेरिकाको Lehman Brothers एउटा प्रमुख उदाहरण हो।
यदि सरकार वा केन्द्रीय बैंक (जस्तै नेपाल राष्ट्र बैंक) बाट प्रभावकारी निगरानी र नियमन नभएमा, बैंकहरूले मनपरी ढंगले सञ्चालन गर्न सक्छन्। जसले गर्दा अनियमितता, जोखिमपूर्ण कारोबार, र कर्जा प्रवन्धमा लापरवाही बढ्छ। नियामक निकायको कमजोरीले गर्दा बैंकको समस्या चाँडै पहिचान र समाधान हुन सक्दैन।
कहिलेकाहीँ बैंकभित्रै कर्मचारी वा उच्च पदस्थ व्यक्तिहरू मिलेर अनियमित रूपमा पैसा निकाल्ने, नक्कली कर्जा दिने, वा बैंकको सम्पत्तिको दुरुपयोग गर्ने घटनाहरू हुन्छन्। यस्तो प्रकारको वित्तीय धोखाधडीले बैंकको आर्थिक आधारलाई कमजोर बनाउँछ र डुब्ने अवस्थासम्म पुर्याउँछ।
बैंकमा ग्राहकहरूको विश्वास अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ। यदि कुनै बैंकबारे अफवाह फैलिन्छ कि त्यो डुब्न लागेको छ, वा उसमा गम्भीर अनियमितता भएको छ, भने ग्राहकहरूले हतारमा पैसा झिक्न थाल्छन् (bank run)। यस्तो अवस्थामा बैंकसँग पर्याप्त नगद नहुँदा समस्या झनै बढ्छ। यस्तो मनोवैज्ञानिक प्रभावले पनि बैंक डुब्न सक्छ।
बैंकहरू डुब्ने विषय अत्यन्त संवेदनशील र गम्भीर हुन्छ। यसको असर केवल बैंकमै सीमित हुँदैन, यसले हजारौँ ग्राहक, कर्मचारी, र समग्र अर्थतन्त्रलाई असर गर्छ। त्यसैले बैंक सञ्चालन गर्दा जोखिम व्यवस्थापन, पारदर्शिता, प्रभावकारी नियमन, र जनताको विश्वास कायम राख्न विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ। बैंकको दीर्घकालीन सफलता र स्थायित्व सुनिश्चित गर्न यी सबै पक्षहरूलाई समान रूपमा सम्बोधन गर्नु अत्यावश्यक छ।
