तिहारको उज्यालोमा जुवाको छायाँ होइन, संस्कृतिको प्रकाश फैलाऔँ

तिहार केवल उज्यालो, उत्सव र मनोरञ्जनको पर्व मात्र होइन, यो प्रकृति, प्राणी, परिवार र सामाजिक सम्बन्धप्रतिको सम्मान तथा कृतज्ञता अभिव्यक्त गर्ने नेपाली समाजको विशिष्ट सांस्कृतिक उत्सव पनि हो। काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गर्दै प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वलाई आत्मसात् गर्ने परम्पराले तिहारको मौलिकता र महत्त्वलाई थप उजागर गर्छ। सृष्टिका हरेक जीवप्रति सम्मान प्रकट गर्ने यस्तो सांस्कृतिक अभ्यास नेपाली समाजको सुन्दर पहिचान हो।

लक्ष्मीपूजाको दीपमय वातावरण, देउसीभैलोको उल्लास, भाइटीकाको आत्मीयता र नेवार समुदायको मौलिक परम्परा बोकेको म्हः पूजाले यस पर्वलाई अझ अर्थपूर्ण बनाएका छन्। विशेषगरी दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र पारिवारिक एकतालाई सुदृढ बनाउने भाइटीकाले तिहारको भावनात्मक महत्त्वलाई जीवन्त राखेको छ। यी विविध सांस्कृतिक पक्षले तिहारलाई नेपाली जनजीवनसँग गहिरो रूपमा जोडेको छ।

तर यति सुन्दर र सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको पर्वसँगै जोडिएको एउटा विकृत पक्ष भने चिन्ताको विषय बनेको छ—जुवा। रमाइलो, परम्परा र मनोरञ्जनको बहानामा खेलिने जुवाले कतिपय परिवारको आर्थिक तथा सामाजिक जीवन नै तहसनहस पार्ने गरेको छ। सामान्य खेलका रूपमा सुरु हुने जुवा लोभ, लालच र हारको क्षतिपूर्ति गर्ने मानसिकताका कारण क्रमशः गम्भीर समस्यामा परिणत हुन्छ। एकपटक हारेको रकम अर्को खेलबाट असुल्ने चाहना र जितेको रकम अझ बढाउने महत्वाकाङ्क्षाले मानिसलाई यसको दलदलमा फसाउँदै लैजान्छ। परिणामतः वर्षभरि दुःख गरेर कमाएको सम्पत्ति केही घण्टामै समाप्त हुन सक्छ।

यस समस्यालाई अझ जटिल बनाएको छ प्रविधिको दुरुपयोगले। पछिल्लो समय अनलाइन तथा विद्युतीय माध्यमबाट सञ्चालन हुने जुवाको पहुँच विस्तार हुँदै जाँदा यसको जोखिम पनि बढेको छ। परम्परागत रूपमा साथीभाइ वा आफन्तसँग बसेर खेलिने जुवाभन्दा अनलाइन जुवा अझ गोप्य, सहज र पहुँचयोग्य बनेको छ। मोबाइल र इन्टरनेटको माध्यमबाट जुनसुकै समयमा जुवामा संलग्न हुन सकिने भएकाले यसले विशेषगरी युवा पुस्तालाई जोखिममा पार्न सक्छ। परिवारको निगरानी र सामाजिक नियन्त्रणबाट टाढा रहेर खेलिने यस्तो जुवाले आर्थिक क्षतिसँगै मानसिक तनाव, पारिवारिक कलह र लतको समस्या निम्त्याउन सक्छ।

तिहारको वास्तविक आनन्द जुवामा होइन, आपसी सद्भाव, आत्मीयता र सांस्कृतिक निरन्तरतामा निहित छ। त्यसैले पर्वको नाममा भित्रिने गलत अभ्यासलाई परम्पराको आवरण दिएर स्वीकार गर्नु उचित हुँदैन। जुवालाई मनोरञ्जनका रूपमा सामान्यीकरण गर्ने प्रवृत्तिले दीर्घकालीन रूपमा व्यक्ति, परिवार र समाजलाई नै नोक्सान पुर्‍याउन सक्छ। यसप्रति परिवार, समुदाय र सम्बन्धित निकाय सबै सचेत हुन आवश्यक छ।

विशेषगरी बालबालिकालाई तिहारको वास्तविक महत्त्व र सांस्कृतिक मूल्य बुझाउनु आजको आवश्यकता हो। उनीहरूलाई देउसीभैलो, दीपावली, परम्परागत खानपान, टीका तथा पारिवारिक भेटघाटमा सहभागी गराउँदै पर्वको सकारात्मक पक्षसँग जोड्नुपर्छ। अभिभावकले पनि बालबालिकासामु जिम्मेवार व्यवहार प्रस्तुत गर्नुपर्छ। विद्यालय, सामाजिक संस्था र सञ्चारमाध्यमले समेत जुवाका नकारात्मक परिणामबारे जनचेतना फैलाउन भूमिका खेल्न सक्छन्।

तिहारले हामीलाई उज्यालो बाँड्न, सम्बन्ध जोड्न र एकअर्काप्रति सम्मान व्यक्त गर्न सिकाउँछ। त्यसैले यो पर्वलाई आर्थिक विनाश, कुलत र पारिवारिक विखण्डनको माध्यम बन्न दिनु हुँदैन। जुवाको अँध्यारोबाट टाढा रहेर संस्कृतिको उज्यालो फैलाउनु नै तिहार मनाउने सही अर्थ हो।

यस वर्षको तिहार सबैका लागि सुख, शान्ति, समृद्धि र सद्भावको पर्व बनोस्। तिहारको उज्यालो हरेक घरमा फैलियोस्, जुवाको अँध्यारो कतै नरहोस्।