Saturday 14th of November 2026/२०८३ कार्तिक २९ 
Saturday 14th of November 2026/२०८३ कार्तिक २९
काठमाडौं । नेपालमा बाढी तथा डुबानका घटनाले जनजीवनमा गम्भीर प्रभाव पार्दै आएकाे छ। प्राकृतिक कारणसँगै अव्यवस्थित बस्ती विकास, नदी–खोला अतिक्रमण, कमजोर पूर्वाधार, वातावरणीय असन्तुलन र पर्याप्त पूर्वतयारीको अभावले विपद्को जोखिम बढाइरहेको छ।
यसै विषयमा भोटेकोशीमा आएको विस्फोटक बाढीको सन्दर्भमा आर्थिक खोज डटकमका रुपक शाक्यले सामाजिक अभियन्ता, राजनीतिक विश्लेषक तथा प्राकृतिक उपचार विशेषज्ञ डा. हिरालाल भुजेलसँग बाढीको कारण, प्रभाव, उद्धार तथा राहत, स्वास्थ्य चुनौती, पुनःस्थापना र भविष्यको तयारीबारे गरिएको कुराकानी :
डा. हिरालाल भुजेल :
बाढीको तत्कालीन कारण अत्यधिक वर्षा हुन सक्छ। तर क्षति कति हुन्छ भन्ने कुरा हाम्रो भू–उपयोग, बस्ती विकास, नदी व्यवस्थापन र पूर्वतयारीसँग जोडिएको हुन्छ। नदी तथा खोलाको प्राकृतिक बहाव क्षेत्रमा बस्ती बसाउने, अव्यवस्थित रूपमा सडक तथा अन्य संरचना निर्माण गर्ने र वातावरणीय पक्षलाई बेवास्ता गर्ने हो भने सामान्यभन्दा ठूलो वर्षाले पनि ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छ।
त्यसैले बाढीलाई केवल प्राकृतिक घटना भनेर पन्छिनुभन्दा यसको जोखिम बढाउने मानवीय गतिविधिलाई पनि गम्भीर रूपमा हेर्नुपर्छ।
डा. भुजेल :
जलवायु परिवर्तनले मौसमको स्वरूपमा परिवर्तन ल्याइरहेको छ। छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुने अवस्था देखिन सक्छ। पहाडी क्षेत्रमा वर्षासँगै पहिरो र नदीमा अचानक पानीको बहाव बढ्ने जोखिम हुन्छ।
हामीले अब विकास निर्माण गर्दा विगतको मौसमलाई मात्र आधार बनाउनु हुँदैन। भविष्यमा आउन सक्ने चरम मौसमी घटनालाई समेत ध्यानमा राखेर पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्छ।
डा. भुजेल :
आर्थिक रूपमा कमजोर परिवार र जोखिमयुक्त क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नागरिक बढी प्रभावित हुन्छन्। बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा अन्य संवेदनशील समूहका लागि विपद्को समयमा विशेष व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।
बाढीले घर मात्र बगाउँदैन, मानिसको रोजगारी, कृषि, पशुधन र भविष्यको आर्थिक आधारसमेत प्रभावित गर्छ। त्यसैले राहतको मूल्यांकन गर्दा केवल भौतिक क्षतिलाई हेरेर पुग्दैन।
डा. भुजेल :
सबैभन्दा पहिले नागरिकको जीवन रक्षा हुनुपर्छ। उद्धार, सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण, खानेपानी, खाद्यान्न, प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा र सरसफाइलाई तत्काल प्राथमिकता दिनुपर्छ।
यसका लागि संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच स्पष्ट समन्वय हुनुपर्छ। सुरक्षा निकाय, स्वास्थ्यकर्मी, स्वयंसेवक र स्थानीय समुदायलाई पनि एउटै प्रणालीमा परिचालन गर्न सक्नुपर्छ।
डा. भुजेल :
अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। विपद्को पहिलो चरणमा स्थानीय मानिसहरू नै एक–अर्काको सहयोगमा अगाडि आउँछन्। बाहिरबाट उद्धार टोली पुग्न समय लाग्न सक्छ।
त्यसैले प्रत्येक स्थानीय तहमा समुदायस्तरीय विपद् स्वयंसेवक, प्राथमिक उपचार तालिम, सुरक्षित स्थानको पहिचान र आपत्कालीन सम्पर्क प्रणाली हुनुपर्छ।
डा. भुजेल :
राहत पारदर्शी र आवश्यकतामा आधारित हुनुपर्छ। कसले कति पहुँच राख्छ भन्ने आधारमा होइन, कसलाई कति आवश्यकता छ भन्ने आधारमा राहत पुग्नुपर्छ।
खानेपानी, खाद्यान्न, औषधि, अस्थायी आवास र सरसफाइ तत्कालीन आवश्यकता हुन्। तर त्यसपछि प्रभावित परिवारको आयआर्जन पुनःस्थापित गर्ने कार्यक्रम पनि आवश्यक हुन्छ।
डा. भुजेल :
बाढीपछि दूषित पानी र कमजोर सरसफाइका कारण विभिन्न स्वास्थ्य समस्या उत्पन्न हुन सक्छन्। खानेपानीका स्रोत सुरक्षित राख्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
प्रभावित क्षेत्रमा स्वास्थ्य शिविर, आवश्यक औषधि, सुरक्षित पानी, पोषण र स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतना सञ्चालन गर्नुपर्छ। गम्भीर समस्या भएका व्यक्तिलाई समयमै योग्य स्वास्थ्यकर्मी तथा चिकित्सकीय सेवामा पुर्याउनु आवश्यक हुन्छ।
डा. भुजेल :
विपद्पछिको अवस्थामा शरीर र मानसिक स्वास्थ्य दुवैमा ध्यान दिनुपर्छ। पर्याप्त सुरक्षित पानी, पोषणयुक्त खाना, आराम, सरसफाइ र स्वस्थ जीवनशैली महत्वपूर्ण हुन्छन्।
तर गम्भीर रोग वा चोटपटकको अवस्थामा प्राकृतिक उपायमा मात्र निर्भर हुनु हुँदैन। आवश्यक चिकित्सकीय परीक्षण र उपचारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
डा. भुजेल :
पुनःस्थापना भनेको घर बनाइदिनु मात्र होइन। परिवारको आयआर्जन, कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक जीवनलाई पुनः सामान्य अवस्थामा ल्याउनु हो।
किसानले आफ्नो खेतमा उत्पादन गर्न सक्ने अवस्था, व्यवसायीले व्यवसाय पुनःसञ्चालन गर्न सक्ने अवस्था र बालबालिकाले नियमित शिक्षा लिन सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।
डा. भुजेल :
यदि त्यो स्थान उच्च जोखिममा छ भने पुरानै तरिकाले पुनर्निर्माण गर्नु बुद्धिमानी हुँदैन। पुनर्निर्माणअघि जोखिम मूल्यांकन गर्नुपर्छ।
नदीको बहाव, भूगोल, पहिरोको जोखिम, जलाधार र भविष्यको मौसमलाई अध्ययन गरेर सुरक्षित स्थानमा संरचना निर्माण गर्नुपर्छ।
डा. भुजेल :
सबैभन्दा पहिले पूर्वसूचना प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। नागरिकले बाढी आउनुअघि पर्याप्त सूचना पाए भने ठूलो जनधनको क्षति रोक्न सकिन्छ।
त्यससँगै नदी तथा खोलाको प्राकृतिक बहाव क्षेत्र संरक्षण, जोखिमयुक्त क्षेत्रमा निर्माण नियन्त्रण, वन तथा जलाधार संरक्षण, प्रभावकारी ढल व्यवस्थापन र समुदायस्तरीय विपद् अभ्यास आवश्यक छ।
डा. भुजेल :
विपद् व्यवस्थापनलाई चुनाव वा तत्कालीन राहत वितरणको विषय मात्र बनाउनु हुँदैन। यो दीर्घकालीन राष्ट्रिय नीति हुनुपर्छ।
राजनीतिक नेतृत्वले विज्ञको सुझाव, वैज्ञानिक अध्ययन र स्थानीय आवश्यकतालाई आधार बनाएर नीति बनाउनुपर्छ। बजेट पनि विपद् आएपछि खर्च गर्नेभन्दा जोखिम न्यूनीकरण र पूर्वतयारीमा पर्याप्त लगानी गर्नुपर्छ।
डा. भुजेल :
हरेक परिवारले आफ्नो क्षेत्रमा बाढीको जोखिम छ कि छैन भन्ने बुझ्नुपर्छ। आपत्कालीन सम्पर्क नम्बर, आवश्यक कागजात, औषधि, टर्च, खानेपानी तथा आधारभूत सामग्री सुरक्षित राख्न सकिन्छ।
परिवारका सबै सदस्यलाई बाढी आएको अवस्थामा कहाँ जाने, कसरी सुरक्षित रहने र कसलाई सम्पर्क गर्ने भन्ने जानकारी हुनुपर्छ।
डा. भुजेल :
हामी अझै पनि धेरै हदसम्म विपद् आएपछि प्रतिक्रिया दिने शैलीमा छौँ। पूर्वतयारी र जोखिम न्यूनीकरणमा पर्याप्त ध्यान दिनुपर्छ।
हाम्रो सोच नै परिवर्तन हुनुपर्छ—विपद् आएपछि उद्धार गर्ने मात्र होइन, विपद् आउनुअघि नै क्षति कम गर्ने वातावरण बनाउने।
डा. भुजेल :
प्रकृतिसँग संघर्ष गरेर मात्र होइन, प्रकृतिलाई बुझेर विकास गर्नुपर्छ। नदी, वन, पहाड र वातावरणलाई बेवास्ता गरेर गरिएको विकास दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित हुँदैन।
सरकारले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ, तर नागरिक पनि सचेत र जिम्मेवार हुनुपर्छ। स्थानीय समुदायको ज्ञान, वैज्ञानिक अध्ययन र राज्यको नीति एक ठाउँमा ल्याउन सक्यौँ भने बाढी तथा अन्य विपद्बाट हुने क्षति धेरै कम गर्न सकिन्छ।
डा. हिरालाल भुजेल नेपालका एक प्रतिष्ठित सामाजिक अभियन्ता, राजनीतिक विश्लेषक तथा प्राकृतिक उपचार विशेषज्ञ हुनुहुन्छ। विगत चार दशकभन्दा लामो समयदेखि उहाँले स्वास्थ्य, समाजसेवा र राष्ट्रिय चिन्तनका क्षेत्रमा अहोरात्र खटिएर अतुलनीय योगदान पुर्याउँदै आउनुभएको छ।
उहाँका मुख्य योगदान र पहिचानलाई निम्न अनुसार संक्षिप्त रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ:
– प्राकृतिक उपचारमा चार दशकको सेवा: उहाँले विगत ४० वर्षदेखि प्राकृतिक चिकित्सा पद्धतिमार्फत अनगिन्ती मानिसहरूलाई स्वस्थ बनाउन अहोरात्र सेवा प्रदान गर्दै आउनुभएको छ। नेपालमा प्राकृतिक उपचारको प्रवर्द्धन र विकासमा उहाँको योगदान उच्च मानिन्छ।
– रोजगारी सिर्जना र आत्मनिर्भरता: डा. भुजेलले आफ्ना विभिन्न सामाजिक तथा व्यावसायिक पहलमार्फत हजारौँ नेपालीहरूलाई प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रोजगारी प्रदान गरी उनीहरूको जीविकोपार्जनमा ठूलो सहयोग पुर्याउनुभएको छ।
– सामाजिक अभियान र राजनीतिक विश्लेषण: एक सचेत सामाजिक अभियन्ताका रूपमा समाज सुधारका विविध गतिविधिमा सक्रिय रहनुका साथै उहाँले एक निष्पक्ष राजनीतिक विश्लेषकको रूपमा राष्ट्रिय राजनीति र समसामयिक विषयहरूमा तार्किक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दै आउनुभएको छ।
– राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान: राष्ट्र र समाजका लागि पुर्याउनुभएको असीम योगदानको कदर गर्दै उहाँले स्वदेशमा विभिन्न प्रतिष्ठित राष्ट्रिय सम्मान र पुरस्कारहरू प्राप्त गर्नुभएको छ। यसका साथै उहाँका परोपकारी र चिकित्सा सम्बन्धी कार्यहरूको चर्चा तथा प्रशंसा अन्तर्राष्ट्रिय पत्रपत्रिकाहरूमा समेत प्रकाशित भइसकेको छ।
भिडियाे :
