Saturday 14th of November 2026/२०८३ कार्तिक २९ 
Saturday 14th of November 2026/२०८३ कार्तिक २९
काठमाडौँ — भोटेकोसी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले नेपालका सामु फेरि एउटा पुरानो तर अत्यन्त गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ—हामी विपद् भएपछि मात्र उद्धार र राहतमा दौडिरहने कि विपत् काे संकेत पहिल्यै बुझेर जनधन जोगाउने प्रणाली निर्माण गर्ने ?
भदौ १० मा भोटेकोसी–त्रिशूली तटीय क्षेत्रमा आएको बाढीले ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्यायो। बाढीपछि नेपाली सेना, नेपाल प्रहरीलगायत सुरक्षा निकाय उद्धारमा परिचालित भए। तर धेरै परिवारले अझै आफ्ना बेपत्ता आफन्तको खबर पर्खिरहेका छन्। प्रभावित क्षेत्रमा राहत, स्वास्थ्य सेवा र पुनःस्थापनाको काम अपेक्षाअनुसार प्रभावकारी हुन नसकेको गुनासो पनि सुनिएको छ।
जलविद्युत् आयोजना, सडक, पुल तथा नदी आसपासका बस्तीमा परेको असरले नेपालको विपद् व्यवस्थापन क्षमता फेरि परीक्षणमा परेको छ। तर भोटेकोसीको घटनालाई केवल उद्धारमा भएको ढिलाइ वा राहत वितरणको कमजोरीका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसले नेपालको पूर्वसूचना प्रणाली, प्रविधिको प्रयोग र हिमाली जोखिमको निगरानी कति प्रभावकारी छ भन्ने ठूलो प्रश्न पनि उठाएको छ।
नेपालमा बाढी नयाँ समस्या होइन। हरेक वर्ष मनसुनसँगै बाढी र पहिरोका घटना दोहोरिन्छन्। तर सबै बाढीको प्रकृति एउटै हुँदैन।
भोटेकोसीमा देखिएको जोखिम सामान्य वर्षाका कारण नदीमा पानी बढेपछि आउने बाढीभन्दा फरक प्रकृतिको थियो। हिमाली क्षेत्रमा चट्टान वा हिमचट्टान खस्नु, नदीको बहाव केही समयका लागि रोकिनु र त्यसपछि अचानक अवरोध फुट्नुजस्ता घटनाले केही मिनेटमै ठूलो मात्रामा पानी, ढुंगा, माटो र गेग्र्यान तलतिर ल्याउन सक्छ।
यस्तो अवस्थामा मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा पुग्न पर्याप्त समय नहुन सक्छ।
यही कारण पूर्वसूचना प्रणालीको पुरानो अवधारणामाथि पनि पुनर्विचार गर्नुपर्ने देखिन्छ। नदीको पानीको सतह बढेपछि मात्र सूचना दिने प्रणालीले सामान्य बाढीमा काम गर्न सक्छ। तर अचानक आउने हिमाली बाढीका लागि त्यसले पर्याप्त सुरक्षा दिन नसक्ने सम्भावना हुन्छ।
नेपालले पछिल्ला वर्षमा नदीको जलसतह, वर्षा र मौसमको अवस्था मापन गर्न विभिन्न स्थानमा सेन्सर तथा उपकरण जडान गरेको छ। यी उपकरणबाट प्राप्त तथ्याङ्कले बाढीको सम्भावना बुझ्न र सम्बन्धित निकायलाई सूचना दिन सहयोग गर्छन्।
तर भोटेकोसीको घटनाले एउटा महत्वपूर्ण कमजोरी देखाएको छ—जोखिम नदीमा देखिनुभन्दा धेरै अघि नै जोखिमको सुरुवात हुन सक्छ।
यदि हिमाली क्षेत्रमा चट्टान खस्दै छ, हिमतालमा पानी असामान्य रूपमा बढ्दै छ वा कुनै हिमनदी अस्थिर भइरहेको छ भने त्यसको संकेत नदीको तल्लो भागमा पुग्नुअघि नै पहिचान गर्न सक्नुपर्छ।
अर्थात् अब नेपालको पूर्वसूचना प्रणालीको नजर नदीमा मात्र होइन, नदीको मुहान र त्यस वरपरको हिमाली भूभागमा पनि पुग्न आवश्यक छ।
नेपालको हिमाली भूगोल अत्यन्त संवेदनशील छ। जलवायु परिवर्तन, तापक्रममा आएको परिवर्तन, हिमनदी पग्लिने क्रम र हिमतालको आकारमा हुने परिवर्तनले भविष्यमा विभिन्न प्रकारका जोखिम बढाउन सक्छन्।
कुन हिमताल असामान्य रूपमा ठूलो हुँदैछ ?
कुन हिमनदीमा तीव्र परिवर्तन भइरहेको छ ?
कुन ठाउँमा चट्टान कमजोर बन्दैछ ?
कुन क्षेत्रमा हिमपहिरो वा पहिरोको सम्भावना बढेको छ ?
यस्ता प्रश्नको जवाफ समयमै पाउन सकियो भने सम्भावित विपद्को असर कम गर्न सकिन्छ।
यसका लागि उच्च हिमाली क्षेत्रमा क्यामेरा, तापक्रम मापन गर्ने उपकरण, पानीको सतह मापन गर्ने सेन्सर, जमिनको हलचल पत्ता लगाउने उपकरण र अन्य स्वचालित प्रविधि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
तर उपकरण राखेर मात्र काम पूरा हुँदैन। ती उपकरणबाट आएको तथ्याङ्कलाई निरन्तर विश्लेषण गर्नुपर्छ र असामान्य अवस्था देखिएमा तुरुन्त चेतावनी जारी गर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ।
पूर्वसूचनाको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको खतरा बढेपछि स्वतः चेतावनी दिने प्रणाली हो।
उदाहरणका लागि नदीको पानी निश्चित तहभन्दा माथि पुगेपछि मात्र सूचना आउने होइन, पानीको बहाव असामान्य रूपमा तीव्र बढेको, माथिल्लो क्षेत्रमा अचानक ठूलो परिवर्तन भएको वा कुनै सेन्सरले असामान्य गतिविधि देखाएको अवस्थामा पनि तत्काल अलर्ट जानुपर्छ।
नियमित अन्तरालमा तथ्याङ्क पठाउने पुरानो प्रणाली मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ। जोखिमको स्तर तोकेर त्यो सीमा पार हुनेबित्तिकै सम्बन्धित निकाय र जोखिममा रहेका मानिसलाई सूचना पुग्ने व्यवस्था आवश्यक छ।
यसले पूर्वसूचनालाई ‘तथ्याङ्क संकलन’बाट ‘जीवन बचाउने प्रणाली’मा बदल्न सक्छ।
नेपालका सबै हिमाली क्षेत्रमा मानिस वा उपकरण नियमित रूपमा पुग्न सम्भव छैन। कतिपय क्षेत्रमा पुग्न अत्यन्त कठिन छ। यस्तो अवस्थामा उपग्रह प्रविधि महत्वपूर्ण विकल्प बन्न सक्छ।
उपग्रहबाट हिमतालको क्षेत्रफल, हिमनदीको अवस्था, बरफमा आएको परिवर्तन, पहिरो सम्भावित क्षेत्र तथा भू–आकृतिमा आएको परिवर्तनबारे नियमित जानकारी लिन सकिन्छ।
अझ अहिले कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआई प्रविधिले यस्ता तथ्याङ्कको विश्लेषणलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सक्छ। विगतका उपग्रह तस्बिर र हालका तस्बिर तुलना गरेर असामान्य परिवर्तन पहिचान गर्न सकिन्छ।
यदि कुनै हिमताल केही समयमै असामान्य रूपमा फैलिरहेको छ भने त्यसलाई स्वचालित प्रणालीले पहिचान गर्न सक्छ। कुनै पहाडी भागको संरचनामा अचानक परिवर्तन देखिएमा त्यसलाई पनि जोखिमको संकेतका रूपमा लिन सकिन्छ।
यसरी प्रविधिले विपद् भइसकेपछि क्षति गन्ने होइन, विपद् आउनुअघि खतरा पहिचान गर्ने काम गर्न सक्छ।
भोटेकोसीजस्ता नदीको जोखिम नेपालको सीमाभित्र मात्र सीमित हुँदैन। हिमाली क्षेत्रमा हुने कुनै घटना सीमापारि हुन सक्छ, तर त्यसको प्रभाव नेपालतर्फका बस्ती, सडक, पुल र जलविद्युत् आयोजनामा पर्न सक्छ।
त्यसैले नेपाल र चीनबीच हिमाली जोखिम तथा नदीसम्बन्धी तथ्याङ्क आदानप्रदानलाई अझ प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।
विपद्को समयमा सूचना केही घण्टा ढिलो पुग्नु र केही मिनेटमै पुग्नुबीच ठूलो अन्तर हुन्छ। यदि सम्भावित जोखिमबारे माथिल्लो क्षेत्रमा भएको जानकारी तत्काल तल्लो क्षेत्रमा पुर्याउन सकियो भने मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न, सडक बन्द गर्न, पुलबाट आवतजावत रोक्न र जलविद्युत् आयोजनामा आपत्कालीन तयारी गर्न समय मिल्न सक्छ।
त्यसैले दुई देशबीचको सूचना आदानप्रदान केवल कागजी सम्झौता वा औपचारिक संयन्त्रमा सीमित हुनु हुँदैन। त्यसलाई वास्तविक समयको तथ्याङ्क र तत्काल सूचना प्रवाहसँग जोड्नुपर्छ।
पूर्वसूचना प्रणालीमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा उपकरण होइन, त्यसको अन्तिम परिणाम हो।
काठमाडौँमा बसेर जोखिमको सूचना प्राप्त भयो तर नदी किनारमा बस्ने परिवारलाई थाहा भएन भने त्यो पूर्वसूचना प्रणालीको सफलता मान्न सकिँदैन।
त्यसैले जोखिमको सूचना स्थानीय तहसम्म मात्र होइन, जोखिममा रहेका प्रत्येक समुदायसम्म पुग्नुपर्छ।
मोबाइलमा चेतावनी सन्देश पठाउने, साइरन बजाउने, रेडियोबाट सूचना दिने, सामाजिक सञ्जालमार्फत जानकारी फैलाउने तथा स्थानीय स्वयंसेवक परिचालन गर्ने प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ।
विशेषगरी नदी किनारका बस्ती, होटल, जलविद्युत् आयोजना, सडक र पुल क्षेत्रमा आपत्कालीन सूचना प्रणाली अनिवार्य रूपमा जोडिनुपर्छ।
सूचना पाएर मात्र जीवन जोगिँदैन। मानिसलाई कहाँ जाने, कसरी जाने र कति समयमा सुरक्षित स्थानमा पुग्ने भन्ने पनि थाहा हुनुपर्छ।
जोखिम भएका बस्तीमा नियमित रूपमा आपत्कालीन अभ्यास गर्न सकिन्छ। साइरन बज्दा मानिस कहाँ जम्मा हुने, कुन बाटो सुरक्षित छ र कसले वृद्धवृद्धा तथा बालबालिकालाई सहयोग गर्ने भन्ने योजना पहिल्यै बनाउनुपर्छ।
स्थानीय समुदायलाई विपद् व्यवस्थापनको पहिलो पंक्तिमा राख्नुपर्छ। किनभने ठूलो विपद्को समयमा बाहिरबाट उद्धार टोली आइपुग्नुअघि स्थानीय मानिसले नै पहिलो प्रतिक्रिया दिनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
भोटेकोसी क्षेत्रमा जलविद्युत् आयोजना ठूलो संख्यामा छन्। नदीको अचानक बहाव बढ्दा यस्ता आयोजनाका कर्मचारी र कामदार पनि जोखिममा पर्न सक्छन्।
त्यसैले प्रत्येक आयोजनामा छुट्टै आपत्कालीन योजना, तत्काल सूचना प्राप्त गर्ने प्रणाली, सुरक्षित स्थान र उद्धार अभ्यास हुनुपर्छ।
आयोजनाले आफूलाई मात्र सुरक्षित राख्ने होइन, आसपासका बस्तीलाई समेत समयमै सूचना दिने जिम्मेवारी लिनुपर्छ।
सरकार, स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय र निजी क्षेत्रबीच स्पष्ट जिम्मेवारी बाँडफाँट भए मात्र विपद्को समयमा अन्योल कम गर्न सकिन्छ।
नेपालमा विपद् आउँदा राहत र उद्धारका लागि ठूलो रकम खर्च हुन्छ। तर विपद् आउनुअघि जोखिम घटाउन गरिने लगानीलाई अझै पनि पर्याप्त प्राथमिकता दिइएको देखिँदैन।
सेन्सर जडान, उपग्रह विश्लेषण, एआई प्रणाली, साइरन, सञ्चार सञ्जाल र स्थानीय तालिममा खर्च गर्नुपर्छ।
यो अतिरिक्त खर्च होइन। भविष्यमा हुने ठूलो मानवीय र आर्थिक क्षति रोक्न गरिएको लगानी हो।
एउटा पुल बगेपछि नयाँ पुल बनाउन लाग्ने खर्चभन्दा पुल बग्नुअघि मानिसलाई सुरक्षित गराउने प्रणाली निर्माण गर्नु धेरै महत्वपूर्ण हुन सक्छ। एउटा आयोजना क्षतिग्रस्त भएपछि पुनर्निर्माण गर्नु भन्दा जोखिम पहिल्यै पहिचान गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।
भोटेकोसीको घटनाले नेपाललाई कठोर तर महत्वपूर्ण पाठ दिएको छ।
विपद् व्यवस्थापन भनेको उद्धार टोली पठाउनु मात्र होइन।
विपद् व्यवस्थापन भनेको जोखिम कहाँ छ भनेर पहिल्यै थाहा पाउनु, त्यसको सूचना समयमै दिनु र मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याउनु हो।
अब नेपालले ‘विपद् आएपछि के गर्ने ?’ भन्ने प्रश्नसँगै ‘विपद् आउनुअघि के गर्न सकिन्छ ?’ भन्ने प्रश्नलाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।
हिमालमा क्यामेरा राख्नुपर्छ। जोखिम पहिचान गर्ने सेन्सर बढाउनुपर्छ। उपग्रहबाट नियमित निगरानी गर्नुपर्छ। एआईमार्फत असामान्य परिवर्तन पहिचान गर्नुपर्छ। सीमापारि सूचना आदानप्रदान बलियो बनाउनुपर्छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—त्यो सूचना केही मिनेटमै जोखिममा रहेका मानिससम्म पुर्याउनुपर्छ।
भोटेकोसीमा भएको क्षति फिर्ता ल्याउन सकिँदैन। तर त्यसबाट सिक्न सकिन्छ।
नेपालले अब विपद् आएपछि उद्धार गर्ने देश मात्र होइन, विपद् आउनुअघि नै जीवन जोगाउने देश बन्ने लक्ष्य लिनुपर्छ।
किनभने विपद् रोक्न नसकिएला, तर समयमै सूचना पाएर धेरैको जीवन बचाउन सकिन्छ।
र यही नै भोटेकोसीले नेपाललाई दिएको सबैभन्दा ठूलो सन्देश हो।
