राजनीतिमा ‘स्वस्तिक चिह्न’ को यात्रा

काठमाडौं । धार्मिक र सांस्कृतिक सन्दर्भमा ‘शुभ’ को प्रतीक मानिने स्वस्तिक चिह्न नेपालमा विगत करिब साढे चार दशकदेखि निर्वाचनको आधिकारिक मत संकेतका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ। निर्वाचन आयोगका अनुसार २०३७ सालदेखि गोप्य मतदान प्रणालीसँगै स्वस्तिक छाप प्रयोगमा आएको हो।

यसपटक हुने प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा पनि मतदाताले प्रत्यक्षतर्फको रातो मतपत्र र समानुपातिकतर्फको कालो मतपत्रमा निलो स्वस्तिक छाप कोठाभित्र मात्र पर्ने गरी आफ्नो रोजाइको उम्मेदवारको चुनाव चिह्नमा लगाउनुपर्नेछ। आयोगले सही मतदानका लागि छाप स्पष्ट रूपमा तोकिएको कोठाभित्रै पर्नुपर्ने जानकारी दिएको छ।

गोप्य मतदानको सुरुवातसँगै स्वस्तिक

आयोगका प्रवक्ता नारायणप्रसाद भट्टराईका अनुसार २०३७ सालअघिसम्म नेपालमा मतदानका विभिन्न तरिका अपनाइन्थे। २००४ सालको म्युनिसिपालिटी निर्वाचनमा प्रत्येक उम्मेदवारका लागि छुट्टाछुट्टै मतपेटिका राखिन्थ्यो। त्यसपछि केही वर्षसम्म खुला रूपमा उम्मेदवारका पक्षमा लाइन लागेर वा हात उठाएर मत जनाउने अभ्यास थियो।

२०२० सालको गाउँ पञ्चायत निर्वाचनमा ‘ठिक’ चिह्न लगाउने व्यवस्था अपनाइयो। तर २० वैशाख २०३७ मा सम्पन्न जनमत संग्रहबाट गोप्य मतदान विधि सुरु भएसँगै पहिलो पटक स्वस्तिक छाप प्रयोगमा आयो। त्यसयता प्रतिनिधिसभा, स्थानीय तह, संविधानसभा र प्रदेशसभा निर्वाचनमा यही चिह्न निरन्तर प्रयोग हुँदै आएको छ।

सांस्कृतिक अर्थ र धार्मिक पृष्ठभूमि

पूर्वीय दर्शन र हिन्दु परम्परामा स्वस्तिकलाई शुभ, शान्ति र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ। ज्योतिषाचार्य नारायण रेग्मीका अनुसार स्वस्तिक गणेशको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ, जसले धन, सम्पन्नता र सकारात्मक ऊर्जाको संकेत गर्दछ। पूजाआजा, नवग्रह स्थापना तथा अन्य धार्मिक कर्मकाण्डमा समेत स्वस्तिक आकृति बनाउने प्रचलन छ।

नेपाल, भारत र श्रीलंकाजस्ता देशहरूले यसलाई निर्वाचन चिह्नका रूपमा स्वीकार गर्नुको पछाडि पनि ‘शुभ कार्य’ को सांस्कृतिक अर्थ जोडिएको हुनसक्ने विज्ञहरूको मत छ।

राजनीतिक प्रयोग र पश्चिमी दृष्टिकोण

यद्यपि स्वस्तिक पूर्वीय संस्कृतिमा शुभ संकेत मानिन्छ, पश्चिमी इतिहासमा भने यसको अर्थ फरक रूपमा जोडिएको छ। जर्मनीमा Adolf Hitlerले नाजीवाद प्रवर्द्धनका क्रममा स्वस्तिक चिह्नलाई व्यापक रूपमा प्रयोग गरेपछि यो चिन्ह त्यहाँ अति राष्ट्रवाद र नरसंहारसँग सम्बन्धित प्रतीकका रूपमा चिनियो। Germanyमा आज पनि यसको प्रयोग संवेदनशील मानिन्छ।

यसका विपरीत, दक्षिण एसियाली देशहरूमा भने स्वस्तिकलाई धार्मिक र सांस्कृतिक सन्दर्भमै हेरिन्छ र निर्वाचन प्रक्रियामा समेत प्रयोग गरिँदै आएको छ।

अन्य देशमा मत संकेतको अभ्यास

विश्वका धेरै देशले विद्युतीय मतदान प्रणाली अपनाए पनि मतपत्रमा चिह्न जनाउने परम्परा अझै कायम छ। बेलायत, क्यानडा, अस्ट्रेलिया र आयरल्यान्डमा ‘क्रस (✖)’ चिह्न प्रयोग गरिन्छ भने न्यूजिल्याण्ड, स्विडेन र नर्वेमा ‘टिक (✔)’ वा ‘क्रस’ प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ।

यसरी नेपालमा स्वस्तिक चिह्न धार्मिक प्रतीकबाट अघि बढेर लोकतान्त्रिक अभ्यासको स्थायी हिस्सा बनेको छ, जसले करिब ४५ वर्षदेखि मतदाताको रोजाइ अभिव्यक्त गर्ने माध्यमका रूपमा निरन्तरता पाइरहेको छ।