बैंकको पैसा सस्तियो, तर बजार किन तातेको छैन?

काठमाडौं । बैंकमा पैसा पर्याप्त छ। कर्जाको ब्याजदर घट्दो क्रममा छ। बैंकहरूको औसत आधारदर पनि वर्षदिनमै उल्लेख्य रूपमा तल आएको छ। सामान्य अवस्थामा यस्तो परिस्थिति लगानी विस्तार र आर्थिक गतिविधि बढ्ने संकेत मानिन्थ्यो। तर नेपालको अहिलेको अवस्था भने त्यसको ठीक विपरीत देखिएको छ।

बैंकसँग लगानीयोग्य रकम पर्याप्त हुँदाहुँदै पनि कर्जाको मागले अपेक्षित गति लिन सकेको छैन। यसले नेपालको वित्तीय क्षेत्रमा समस्या पैसाको अभाव नभएर पैसा परिचालन गर्ने उपयुक्त अवसर र लगानीकर्ताको आत्मविश्वासको कमी भएको संकेत गरेको छ।

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को चौथो त्रैमाससम्म २० वटै वाणिज्य बैंकको औसत आधारदर ४.८६ प्रतिशतमा झरेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा यो दर ६.०४ प्रतिशत थियो। एक वर्षमा औसत आधारदर १.१८ प्रतिशत बिन्दुले घटेको हो।

बैंकको पैसा सस्तो, तर बजार किन तातेको छैन?

बैंकहरूको आधारदर घट्नुको प्रमुख कारण निक्षेपको ब्याजदर र स्रोत लागतमा आएको कमी हो। बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त निक्षेप रहेकाले नयाँ निक्षेप आकर्षित गर्न बैंकहरूले विगतमा जस्तो महँगो ब्याज दिनुपर्ने अवस्था छैन।

यसको प्रत्यक्ष प्रभाव कर्जाको लागतमा परेको छ।

नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंकको आधारदर १.८० प्रतिशत बिन्दुले घटेर ४.६४ प्रतिशतमा आएको छ। प्रभु बैंकको ४.९९, प्राइम कमर्सियल बैंकको ४.९५, लक्ष्मी सनराइज बैंकको ५.०५ र नबिल बैंकको ४.४४ प्रतिशतमा आधारदर कायम भएको छ। नेपाल बैंक ४.४५, एभरेस्ट बैंक ४.२५, ग्लोबल आइएमई बैंक ४.७५ र राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक ४.२० प्रतिशतको आधारदरमा छन्।

बैंकिङ क्षेत्रका यी तथ्यांकले एउटा कुरा स्पष्ट गर्छन्—पैसा महँगो भएको समस्या अहिले छैन। तर पैसा सस्तो हुँदा पनि लगानी नबढ्नुले अर्थतन्त्रको अर्को गहिरो समस्या उजागर गरेको छ।

ऋणको ब्याजभन्दा बजारको माग ठूलो चिन्ता

व्यवसायीका लागि ऋण सस्तो हुनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। ऋण लिएपछि त्यसबाट आम्दानी र नाफा कमाउने वातावरण पनि आवश्यक हुन्छ। अहिले यही पक्ष कमजोर देखिन्छ।

बजारमा उपभोक्ता माग अपेक्षाकृत कमजोर छ। उद्योगहरूको उत्पादन क्षमता पूर्ण रूपमा प्रयोग हुन सकेको छैन। व्यापारिक कारोबारमा उल्लेख्य विस्तार देखिएको छैन। निर्माण क्षेत्र सुस्त छ। घरजग्गा कारोबारमा केही सुधारका संकेत देखिए पनि त्यसले विगतको जस्तो ठूलो कर्जा माग सिर्जना गर्न सकेको छैन।

त्यसैले व्यवसायीको गणना अहिले यस्तो हुन थालेको छ—‘ब्याजदर कति छ?’ भन्दा ‘ऋण लिएर लगानी गरेपछि बजारमा बिक्री हुन्छ कि हुँदैन?’ यदि बजारमा माग छैन भने सस्तो ब्याजमा ऋण लिएर उत्पादन बढाउनु पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ।

बैंकसँग पैसा छ, तर सुरक्षित लगानी खोज्दैछन्

कर्जाको माग कमजोर हुँदा बैंकहरूमा लगानीयोग्य रकम थुप्रिएको छ। तर बैंकहरू पनि जोखिम लिएर जुनसुकै क्षेत्रमा ऋण विस्तार गर्ने अवस्थामा छैनन्।

निष्क्रिय कर्जा बढ्दै गएको अवस्थामा बैंकहरूले ऋणीको क्षमता, परियोजनाको प्रतिफल र जोखिमलाई अझ गम्भीर रूपमा मूल्यांकन गर्न थालेका छन्।

यसले बैंक र व्यवसायी दुवैलाई सावधानी अपनाउने अवस्थामा पुर्‍याएको छ।

व्यवसायी बजारको अनिश्चितताबाट डराइरहेका छन् भने बैंक ऋण फिर्ता हुने सुनिश्चितताबारे सतर्क छन्।

सस्तो कर्जाको अर्को असर निक्षेपकर्तामाथि

कर्जाको ब्याजदर घट्दा ऋणीलाई राहत मिल्छ। तर बैंकको निक्षेपमा पैसा राख्ने बचतकर्ता भने यसको अर्को पक्षमा पर्छन्।

निक्षेपको ब्याजदर घट्दै जाँदा ब्याज आम्दानीमा निर्भर वर्गको प्रतिफल पनि घटिरहेको छ। बैंकको लागत घट्नु वित्तीय प्रणालीका लागि सकारात्मक भए पनि बचतकर्ताको प्रतिफल लगातार घट्दै जानु दीर्घकालीन रूपमा विचार गर्नुपर्ने विषय हो।

त्यसैले ब्याजदर घटाउने प्रक्रियामा ऋणीलाई मात्र केन्द्रमा राखेर पुग्दैन। बचतकर्ता र बैंकिङ प्रणालीको स्थायित्वलाई पनि समान रूपमा ध्यान दिन आवश्यक छ।

अब सरकारको भूमिका निर्णायक

बैंकमा पैसा थुप्रिएर मात्र अर्थतन्त्र चल्दैन। त्यो पैसा उद्योग, पूर्वाधार, ऊर्जा, पर्यटन, प्रविधि र उत्पादनमूलक क्षेत्रमा पुग्नुपर्छ।

त्यसका लागि सरकारले लगानीको वातावरण सुधार गर्नुपर्ने देखिन्छ।

रोकिएका आयोजना अघि बढाउने, पुँजीगत खर्च बढाउने, निजी क्षेत्रका प्रशासनिक अवरोध हटाउने, नीतिगत स्थिरता कायम गर्ने र लगानीकर्ताको विश्वास बढाउने काममा सरकार सक्रिय हुन आवश्यक छ।

विशेषगरी जलविद्युत्, पर्यटन, उत्पादनमूलक उद्योग, सूचना प्रविधि र निर्यातमुखी क्षेत्रमा नयाँ लगानी आकर्षित गर्न सके बैंकिङ प्रणालीमा रहेको अतिरिक्त रकम अर्थतन्त्रको गतिमा परिणत हुन सक्छ।

ब्याजदर घट्नु मात्रै समाधान होइन

नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा अहिले देखिएको अवस्था विगतको ‘बैंकमा पैसा छैन’ भन्ने संकटभन्दा फरक छ। अहिले बैंकसँग पैसा छ, तर त्यो पैसा लैजाने र प्रतिफल दिने परियोजना तथा लगानीकर्ताको आत्मविश्वास पर्याप्त छैन।

त्यसैले आगामी दिनमा केवल ब्याजदर घटाउनेभन्दा कर्जाको माग बढाउने वातावरण निर्माण गर्नु ठूलो चुनौती हुनेछ।

बैंकको पैसा सस्तो हुनु राम्रो सुरुवात हो। तर त्यो पैसा उद्योगको मेसिनमा, निर्माणको आयोजनामा, पर्यटनको पूर्वाधारमा र नयाँ व्यवसायको विस्तारमा पुग्न सकेन भने सस्तो ब्याजदरको वास्तविक अर्थतन्त्रमा प्रभाव सीमित नै रहनेछ।