चीन बन्यो नयाँ विज्ञान महाशक्ति !

काठमाडौं । ‘साइन्टिया पोटेस्टास एस्ट’– अर्थात् ज्ञानै शक्ति हो ! यो भनाइ १६औँ शताब्दीको अन्त्यतिर इंग्ल्यान्डका दार्शनिक सर फ्रान्सिस बेकनले दिएका थिए । बेकनले यो कुरा त्यसबेला भनेका थिए, जब इंग्ल्यान्ड विज्ञान र साम्राज्य दुवै क्षेत्रमा विश्वको नेतृत्व गरिरहेको थियो ।

उनको उद्देश्य आफ्ना समकालीनहरूलाई ज्ञानलाई रणनीतिकरूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने चेतना दिलाउनु थियो । यो सिद्धान्त आज पूर्णरूपमा सत्य सावित भएको छ ।

विश्वव्यापी अनुसन्धानको क्षेत्र अहिले एक महत्त्वपूर्ण मोडमा पुगेको छ । ‘प्रोसिडिङ्स अफ द नेसनल एकेडेमी अफ साइन्सेज’ पत्रिकामा प्रकाशित एक नयाँ सर्वेक्षणअनुसार, सन् २०२३ सम्म चिनियाँ वैज्ञानिकहरूले अमेरिकी सहकर्मीहरूसँग गरिएको लगभग आधा अनुसन्धान कार्यको नेतृत्व गरिरहेका छन् । यो ऐतिहासिक आँकडाले बेइजिङको द्रुतरूपमा बढ्दो प्रभावलाई देखाउँछ । अब प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय विषयहरूमा अनुसन्धानको एजेन्डा चीनले तय गर्न थालेको छ ।

वास्तविक वैज्ञानिक शक्ति देखाउनका लागि अब नोबेल पुरस्कारजस्ता पुराना तर प्रतिष्ठित मापदण्डहरू वा केवल प्रकाशनहरूको सङ्ख्याजस्ता परम्परागत सूचकहरू मात्र पर्याप्त छैनन् ।

नयाँ जी–२० रिसर्च र इनोभेसन रिपोर्टका अनुसार, चीनबाट वार्षिकरूपमा करिब ९ लाख वैज्ञानिक प्रकाशनहरू प्रकाशित भइरहेका छन् जुन सन् २०१५ को तुलनामा तीन गुणा वृद्धि हो ।

मेडिकल र प्राकृतिक विज्ञानका १५० प्रमुख पत्रिकाहरूको मूल्यांकन गर्ने ‘नेचर इन्डेक्स’मा चीनले अमेरिकालाई धेरै अघि नै पछि पारिसकेको छ ।

नेचर इन्डेक्सका शीर्ष दस संस्थानमध्ये सातवटा चिनियाँ विश्वविद्यालयहरू छन् ।

पश्चिमी देशहरूको उपस्थितिलाई हेर्दा स्थिति कमजोर देखिन्छ । अमेरिकाको हार्वर्ड विश्वविद्यालय अझै पहिलो स्थानमा रहे पनि दोस्रोदेखि नवौँ स्थानसम्म सबै चिनियाँ विश्वविद्यालयहरू छन् । अमेरिकाको म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (एमआईटी) मात्र दसौँ स्थानमा छ ।

चीन अनुसन्धानमा किन अगाडि बढ्दै छ ?

चीनले विज्ञान क्षेत्रमा ठूलो लगानी गर्दै यसलाई आफ्नो विकास रणनीतिको मुख्य स्तम्भ बनाएको छ । देशले अब अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका लागि अनुसन्धानलाई थप खुला बनाउँदै सक्रियरूपमा व्यवस्थापन गरिरहेको छ ।

चिनियाँ विद्यार्थी र वैज्ञानिकहरूलाई विश्वभर काम गर्न प्रोत्साहित गरिन्छ । एक रणनीतिक लगानीको रूपमा यसले एक बलियो अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य सञ्जाल निर्माण गरेको छ ।

चीनले आफ्नो पूर्वाधार परियोजना ‘बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ’लाई शिक्षा र अनुसन्धानको निर्यातका रूपमा प्रयोग गरिरहेको छ । बेल्ट एन्ड रोड पहल अन्तर्गत अर्बौं डलर खर्च गरेर विश्वभरका प्रतिभाहरूलाई चीनतर्फ आकर्षित गरिँदै छ ।

पीएनएएसको अध्ययनअनुसार, विज्ञान कूटनीतिलाई चीनले जानाजान एक रणनीतिक हतियारका रूपमा प्रयोग गरिरहेको छ । करिब ६० लाख शोधपत्रहरूको विश्लेषणले के देखाउँछ भने सन् २०२३ मा अमेरिका–चीन संयुक्त अध्ययनमध्ये ४५ प्रतिशतमा चिनियाँ वैज्ञानिकहरूले नेतृत्व गरेका थिए र यो सन् २०१० मा ३० प्रतिशत मात्र थियो ।

यदि यो प्रवृत्ति यथावत् रह्यो भने, सन् २०२७–२८ सम्म आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, सेमिकन्डक्टर र मटेरियल साइन्सजस्ता रणनीतिक क्षेत्रमा चीन अमेरिकासँग बराबरीमा पुग्नेछ ।

चिनियाँ प्रणालीका शक्ति र कमजोरी

तीव्रता, रणनीतिक लगानी र केन्द्रबाट नियन्त्रित सञ्जाल चीनका प्रमुख शक्तिहरू हुन् । यही कारणले इन्जिनियरिङ, इलेक्ट्रोनिक्स, मटेरियल साइन्स, भौतिकशास्त्र र रसायनशास्त्रजस्ता क्षेत्रमा चीनका शोध परिणामहरू विश्वव्यापीरूपमा अत्यधिक उद्धृत भइरहेका छन् ।

तर, केन्द्रीकृत नियन्त्रणले सिर्जनशीलता घटाउँछ । धेरै क्षेत्रमा चीनसँग मौलिक र असाधारण खोजहरूको कमी देखिन्छ । विज्ञानमा पूर्ण स्वतन्त्रताको अभाव पनि कमजोरी हो ।

सफलतालाई नियन्त्रित तरिकाले अगाडि बढाउन सकिएला, तर सिर्जनशीलता नियन्त्रण गर्न सकिँदैन । यही कारणले नवप्रवर्तन र नयाँ खोजको संस्कृतिमा अमेरिका अझै पनि चीन र युरोपभन्दा अगाडि छ, किनभने त्यहाँ प्रणाली विकेन्द्रीकृत र निजी क्षेत्र सञ्चालित छ ।

एआई क्षेत्रमा चीन र अमेरिकाबीच प्रतिस्पर्धा

आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को क्षेत्रमा अमेरिका अझै अग्रणी भए पनि चीन तीव्र गतिमा नजिकिँदैछ । चिनियाँ कम्पनीहरूले कति छिटो र कम लागतमा प्रविधि बजारमा ल्याउन सक्छ भन्ने ‘डीपसीक’ भाषा मोडेल यो कुराको प्रमाण हो ।

आज एआई पेटेन्ट आवेदनमा चीनको प्रमुख भूमिका छ । अमेरिका पनि प्रतिस्पर्धी गतिमा छ, तर जब विश्वव्यापी तुलनामा हेर्ने हो भने, युरोपका उत्कृष्ट शैक्षिक संस्थानहरू पछाडि परिरहेका छन् ।

अमेरिका र युरोप किन पछि परिरहेका छन् ?

चीनको उदय त्यस्तो समयमा भइरहेको छ, जब अमेरिका र युरोप दुवै आन्तरिक रूपमा कमजोर भइरहेका छन् ।

अनुसन्धान क्षेत्रमा राजनीतिक अस्थिरता, बजेट कटौती र सर्वश्रेष्ठ प्रतिभाहरूको पलायनले अमेरिकामा सङ्कट सिर्जना भएको छ । ट्रम्प प्रशासनका खर्च कटौती नीतिहरू र चीनसँगको बढ्दो मतभेदले संयुक्त अनुसन्धान परियोजनामा कमी ल्याएको छ । शीर्ष वैज्ञानिकहरू अब अमेरिकाबाट चीनतर्फ आकर्षित भइरहेका छन् ।

अमेरिकामा अब प्रतिभाशाली अनुसन्धानकर्ताहरूको स्वागत नहुँदा युरोपले त्यो अवसर उपयोग गर्न सक्छ । तर, विज्ञानसँग सम्बन्धित धेरै क्षेत्रमा युरोप आफैँले ठूलो ब्याकलग बोकिरहेको छ । राष्ट्रिय स्वार्थ, आपसी प्रतिबन्ध र प्रशासनिक जटिलताले पनि सुधारका प्रयासहरूलाई विफल बनाइरहेका छन् ।

चीनको तीव्र प्रगति विश्वव्यापी अर्थतन्त्र र भूराजनीतिक सन्तुलनलाई पुनःपरिभाषित गर्दै छ । चीन अब अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान एजेन्डाको दिशा तय गरिरहेको छ, जबकि युरोप भविष्यका प्रविधिहरूको दौडमा क्रमशः पछि परिरहेको छ ।

बराबरी अवस्था कायम राख्नको लागि युरोपले चिनियाँ टोलीहरूसँग जानाजान सहकार्य गर्ने विकल्प खोज्न सक्छ । तर, विश्वव्यापी बिखराव र बढ्दो भू–राजनीतिक तनावबीच चीनको प्रतिक्रियाले नै आगामी दिशा तय गर्नेछ र यो प्रश्न हालका लागि अनुत्तरित छ ।

समाधान : विविधता नै शक्ति

यो बढ्दो विभाजन रोक्ने ठोस उपाय भनेको युरोपका देशहरूले राष्ट्रिय स्वार्थ पन्छाउँदै एकीकृत वैज्ञानिक शक्तिका रूपमा अघि बढ्नु हो । युरोपको भाषा, संस्कृति र परम्परागत विविधता यसको कमजोरी होइन, शक्ति हो । यही विविधताबाट त्यस्तो नवप्रवर्तन सम्भव छ, जुन एकरूप देशहरूले गर्न सक्दैनन् ।

‘ज्ञान नै शक्ति हो’ भन्ने पुरानो सिद्धान्तलाई आत्मसात् गर्दै, युरोपका लागि अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती र अवसर के हो भने उसले आफ्नै सांस्कृतिक र भाषिक विविधतालाई नवप्रवर्तनको शक्तिमा रूपान्तरण गर्न सकोस् ।

युरोपेली अनुसन्धान क्षेत्रको निगरानी प्रतिवेदनले पनि युरोपसँग वैज्ञानिक महाशक्ति बन्ने पूर्ण क्षमता रहेको देखाउँछ ।

तर, यो क्षमता त्यतिबेला मात्र साकार हुनेछ, जब उसले एउटै लक्ष्यसहित, एउटै रणनीतिमा, एउटै प्लेटफर्ममा स्रोतहरू केन्द्रित गर्नेछ र तब मात्र चीन र अमेरिकासँग प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम हुनेछ । डीडब्लूबाट ।